Odwracalność mechaniki i nieodwracalność termodynamiki (reversibility of mechanics and irreversibility of thermodynamics)
Nieodwracalność termodynamiki stoi w pozornej sprzeczności z odwracalnością w czasie podstawowych praw fizyki. (Ściślej mówiąc, warunek odwracalności w czasie spełniają oddziaływania grawitacyjne, silne i elektromagnetyczne, natomiast oddziaływania słabe łamią symetrię odwrócenia w czasie. Jednak w układach fizycznych rozważanych w ramach termodynamiki oddziaływania słabe nie odgrywają istotnej roli).
Odwracalność w czasie (time reversibility)
Żeby zrozumieć, co oznacza odwracalność w czasie podstawowych praw fizyki, rozważmy układ![](img/img20.gif)
![]() |
(@1) |
gdzie
![](img/img107.gif)
![](img/img108.gif)
![](img/img109.gif)
![](img/img110.gif)
![](img/img111.gif)
![](img/img112.gif)
Jeśli w układzie równań różniczkowych opisujących dynamikę ciał dokonamy zamiany czasu na
:
![]() |
(@2) |
to układ równań przyjmie postać:
![]() |
(@3) |
Drugie pochodne po czasie nie zmieniły znaku, gdyż:
![]() |
(@4) |
Z uwagi na fakt, że w równaniu występują tylko drugie pochodne położeń po czasie, postać równań się nie zmieniła. Oznacza to, że funkcje
![](img/img118.gif)
![](img/img119.gif)
![](img/img120.gif)
![](img/img110.gif)
![](img/img111.gif)
![](img/img112.gif)
W powyższym rozumowaniu ważne było, że siły występujące w równaniach dynamiki nie zależały od prędkości ciał. Gdyby zależały, wtedy przy zmianie
prędkości również zmieniłyby swój znak i powyższe rozumowanie nie byłoby ścisłe. Siłą, która zależy od prędkości, jest na przykład siła Lorentza. Z uwagi jednak na fakt, że w wyrażeniu na siłę Lorentza występuje iloczyn prędkości i wektora pola magnetycznego, a wektor pola magnetycznego przy zamianie
również zmienia znak, powyższe rozumowanie byłoby również poprawne przy uwzględnieniu takich sił. Fakt, że wektor pola magnetycznego również zmienia znak przy zamianie
, wynika stąd, że pole magnetyczne zgodnie z prawem Ampère'a wytwarzane jest przez poruszające się ładunki i zmiana znaku prędkości tych ładunków prowadzi do zmiany znaku wektora pola magnetycznego.
Skąd się bierze nieodwracalność? (where does irreversibility come from?)
Nieodwracalność, o której mówi druga zasada termodynamiki, nie jest więc zawarta w podstawowych prawach przyrody. Proces, w którym gaz znajdujący się początkowo w dwóch zbiornikach samorzutnie przechodzi do jednego, nie łamie żadnych podstawowych praw przyrody! Proces taki (chociaż możliwy) jest jednak niezwykle mało prawdopodobny. Załóżmy, że mamy gaz w obu zbiornikach. Jeśli chcielibyśmy zaobserwować proces, w którym cząstki przepływają samorzutnie do jednego ze zbiorników, musielibyśmy nadać im niezwykle precyzyjnie wartości i kierunki prędkości, tak by w wyniku wzajemnych zderzeń i zderzeń ze ściankami w pewnym momencie znalazły się wszystkie w jednym zbiorniku. W gazie rzeczywistym prędkości cząsteczek mają przypadkowe kierunki i szansa, żeby prędkości cząstek były takie, że wszystkie cząstki przejdą do jednego zbiornika, jest znikomo mała. Gdybyśmy jednak poczekali wystarczająco długo, mielibyśmy szanse takie zdarzenie zaobserwować. Oczywiście, im więcej cząstek, tym dłużej byśmy musieli czekać. Gdy liczba cząstek jest rzędu![](img/img122.gif)
Drugie prawo termodynamiki nie jest ścisłym prawem fizyki. Mówi ono o pewnej statystycznej tendencji układów złożonych z wielu cząstek do ewoluowania w kierunku zwiększania swojej entropii. Drugie prawo termodynamiki jest tym lepiej spełnione, im więcej cząstek wchodzi w skład układu. Jeśli obserwujemy układ o niewielkiej liczbie cząstek, to szanse na zaobserwowanie odstępstw od drugiej zasady termodynamiki są większe. Może się zdarzyć, że jeśli poczekamy dostatecznie długo, to zaobserwujemy procesy, w których entropia chwilowo maleje.